1979 İran Devrimi sırasında bir Amerikan doları yaklaşık 70 İran riyali değerindeydi.
Bugün ise aynı dolar, 1.4 milyon riyalin üzerinde bir değere ulaşmış durumda.
İran para birimi son 50 yılda yaklaşık 20,000 kat değer kaybı yaşadı ve geçen ay tüm zamanların en düşük seviyesine inmesiyle ülke genelinde protestolar patlak verdi.
Riyalin değer kaybı, ekonomik zorlukların yanı sıra, son dönemdeki hızlı düşüşüyle de dikkat çekti.
İlk olarak Tahran’daki dükkan sahiplerinin greviyle başlayan gösteriler, hızla başkent sokaklarına ve komşu illere yayıldı.
Birkaç hafta içinde, üniversite öğrencileri ve yoksul İranlılar da ekonomik sıkıntılara karşı taleplerle katıldılar.
Ancak, göstericiler İran İslam Cumhuriyeti’nin lideri Ayetullah Ali Hamaney tarafından sert bir şekilde karşılandı.
Peki, İran bu duruma nasıl geldi?
Düşen para birimi, yüzlerce insanın ölümüne neden olan ve tüm bir ulusu sarsma potansiyeline sahip bir krize yol açtı.
1979 İran Devrimi ile birlikte İran İmparatorluğu devrildi ve yerini İslam Cumhuriyeti aldı.
Sonraki yıllarda, riyalin değeri global yaptırımlar ve diplomatik izolasyon nedeniyle hızla düştü.
ABD, 1979’da İran’daki rehin krizi sonrasında yaptırımları uygulamaya koydu ve İran varlıklarını dondurdu.
1981’de kaldırılan yaptırımlar, 1984’te İran-Irak Savaşı ve 1995’te nükleer program nedeniyle yeniden getirildi.
Yıllar içinde Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler de benzer yaptırımlar uyguladı.
Bu yaptırımlar, İran’ın politikalarını etkilemek amacıyla uygulandı ve ülke ekonomisine büyük zararlar verdi.
Devrimci Muhafızların Rolü
1979 devriminden sonra kurulan Devrimci Muhafızlar, hem askeri bir güç hem de ekonomik bir oyuncu olarak faaliyet gösteriyor.
IRGC’ye bağlı firmalar, devlet ihalelerinde avantaj sağlarken, diğer yerel işletmeleri dışlayarak büyümeye devam etti.
Yıllardır süren yaptırımlar ve sistematik yolsuzluk, riyalin hızla değer kaybetmesine yol açtı.
2022’de birçok İranlı, temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorluk çekmeye başladı.
Son on yılda 10 milyon İranlının yoksulluk sınırının altına düştüğü tahmin ediliyor.
2020’de nüfusun neredeyse %30’u bu durumda yaşarken, %40’ı da yakın gelecekte yoksulluk riski altında bulunuyor.
2025’teki İran-İsrail ve ABD çatışmaları ekonomik durumu daha da kötüleştirdi.
Riyalin değeri, aralık ayında rekor düşük seviyeye ulaşarak protestoları tetikledi.
Protestolar başladığında İran Merkez Bankası’nın yeni başkanı, hükümetin sorunlara çözüm bulacağı vaadinde bulundu.
Ancak protestolar devam etti ve hükümet, sert önlemler almaya başladı.
Yerel medyaya sıkı kontroller ile, internet ve telefon bağlantıları kesildi.
